‘Silahsız Haçlı Seferi’ni deşifre eden kitap: Misyoner İstihbaratçılar
İngiltere’nin “silahsız Haçlı seferi”ni belgeleyen Misyoner İstihbaratçılar, Osmanlı’nın iç dinamiklerini hedef alan misyoner ağını İngiliz arşivlerinden gün yüzüne çıkarıyor. Dr. Berna Çaçan Ongun’un kitabı, misyonerliği “dini tebliğ değil, emperyal strateji” olarak tanımlıyor.
İstanbul, 10 Kasım 2025 – Dr. Berna Çaçan Ongun’un Misyoner İstihbaratçılar adlı yeni kitabı, 19. yüzyılda İngiltere’nin Osmanlı İmparatorluğu’nu içeriden çözmek için misyonerleri bir istihbarat ağı olarak nasıl kullandığını gözler önüne seriyor. Hayat Yayınları etiketiyle yayımlanan eser, İngiliz arşivlerinden çevrilen raporlarla “silahsız Haçlı seferi”nin perde arkasını belgeliyor.
Kitap, 1815-1820 yıllarında Malta merkezli faaliyet yürüten rahip William Jowett’in İngiliz Kilise Misyoner Cemiyeti adına hazırladığı ayrıntılı raporları temel alıyor. Ongun, bu belgelerin Osmanlı’nın etnik ve dini yapısına dair “jeopolitik analiz” niteliğinde olduğunu belirtiyor. Jowett, Malta’da kurduğu matbaada Arapça ve Yunanca İncil’ler bastırarak Balkanlar’dan Kuzey Afrika’ya kadar dağıtmış, aynı zamanda Osmanlı içindeki etnik gruplar hakkında bilgi toplamıştı.
Ongun’a göre misyonerlik, “dini tebliğ değil, siyasi ve ekonomik nüfuz kurma aracı”ydı. Kitapta, İngiltere’nin Osmanlı topraklarında yürüttüğü faaliyetlerin modern Ortadoğu’nun sınırlarını şekillendirdiği savunuluyor. Dickens’ın misyonerleri “her yeri bulduklarından daha kötü bırakan mükemmel baş belaları” olarak tanımlayan sözü bu bağlamda öne çıkıyor.
Eserde Jowett’in yanı sıra, derviş kılığında Orta Asya’yı dolaşan Arminius Vambery, Irak’ın “taçsız kraliçesi” Gertrude Bell, “Arabistanlı” T.E. Lawrence ve arkeolojik kazılarla istihbarat toplayan Agatha Christie gibi figürler de yer alıyor. Ongun, bu kişilerin “Osmanlı’yı içeriden kuşatan örümcek ağı”nın parçaları olduğunu vurguluyor.
19.yüzyıl boyunca İngiltere’nin Osmanlı politikası, Hindistan yollarını koruma stratejisinden böl-parçala-yönet anlayışına evrilmişti. Tanzimat ve Islahat Fermanları’yla tanınan “din ve vicdan hürriyeti”, Ongun’a göre misyoner faaliyetlerinin kurumsallaşmasını hızlandırdı.
Ongun’un, gazeteci Kamuran Akkuş’un editörlüğünde kaleme aldığı bu çalışması, KMC arşivleri, Missionary Register ve dönemin misyoner mektuplarına dayanıyor. “Bu raporlar,” diyor Ongun, “Osmanlı-Türk tarihinin geçmişini ve bugünkü Ortadoğu’yu anlamak için mihenk taşı.”
